Wszechświat
type: channel
publisher: Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika
language: pl
publication name: Wszechświat
issn: 0043-9592
items: Relacja z podróży – Wyspa Wielkanocna 2000
items: Dlaczego jedne rośliny przetrwają, a inne zanikną: ewolucyjne strategie życiowe
items: Owady sprzed milionów lat – relacja z Międzynarodowej Konferencji Paleoentomologicznej z okazji 40-lecia Sekcji Paleoentomologicznej PTE
items: Rentgenowski Wehikuł Czasu, czyli jak zajrzeć w przeszłość promieniowaniem synchrotronowym
items: Ewolucja muchówek na tle ewolucji owadów
items: Znaczenie wzorów użyłkowania skrzydeł w zapisie kopalnym
items: Owady krwiopijne w zapisie kopalnym
items: Kopalne wojsiłki
items: Dlaczego chciałbym żyć w późnej epoce kredowej?
items: Rhyniella praecursor – najstarszy skoczogonek i najstarszy sześcionóg. Wczesnodewoński pionier życia na lądzie
items: Co wiedzieliśmy na temat snu 139, 117 i 95 lat temu
items: Pustułka zwyczajna – miejski sokół
items: In vitro – jak nauka pomaga spełniać marzenia o rodzicielstwie
items: Środowiskowe uwarunkowania chemicznej ewolucji życia w Erze Prebiotycznej
items: Nowotwory mózgu – obrazowanie i leczenie
items: Po co neurony zmieniają swój kształt?
items: Chronotyp, sen i mózg: Zmiany strukturalne i funkcjonalne w badaniach neuroobrazowych
items: Sen – niedoceniany sprzymierzeniec w zachowaniu zdrowia i młodości
items: OD ENDORFIN PO FENTANYL, CZYLI MOLEKULARNE MECHANIZMY AKTYWACJI RECEPTORÓW OPIOIDOWYCH
items: Okołodobowa plastyczność mózgu
items: Podróż sentymentalna z komnatą bursztynową w tle...
items: MAGIA STARYCH LISTÓW. JÓZEF ERYK NATANSON - jeden z inicjatorów założenia w 1882 r. czasopisma „WSZECHŚWIAT"
items: Sen jako lekarstwo? Zegar biologiczny w walce z neurodegeneracją
items: Sposób wyrażenia szacunku dla wybitnych uczonych – nazwiska jako nazwy jednostek używanych przy pomiarach
items: Receptor efrynowy EphB2 – intrygujący element szlaku procesów lękowych i pamięciowych
items: Dlaczego pasożytnicze nicienie (Nematoda) mogą przetrwać w ciele kręgowca?
items: Peter Wohlleben. Sekretne życie drzew.
items: Memoriam honora - Profesor Dr hab. Wincenty Kilarski
items: Wśród weulkanów i wodospadów Islandii
items: Organizmy z lodówki – wizyta w MicroBioTests w Belgii

Relacja z podróży – Wyspa Wielkanocna 2000
type: item
description: W artykule przedstawiono obserwacje, jakie poczynione zostały podczas wyjazdu autora na Wyspę Wielkanocną w 2000 roku, czyli w okresie, kiedy był to jeszcze bardzo rzadko odwiedzany, odległy zakątek świata. Opisano ciekawostki związane z kulturą posągów Moai stawianych na tej wyspie przez stulecia i wskazano na dramat, do jakiego doprowadził na tej wyspie brak ekologicznego myślenia. Artykuł pozwala na refleksję nad koniecznością dbania o ekologię na całej naszej planecie.
subject: Wspomnienia z podróży
  topic: section
subject: Wyspa Wielkanocna
  topic: keywords
subject: kamienne rzeźby
  topic: keywords
subject: ekologia
  topic: keywords
creator: Ryszard Tadeusiewicz
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Dlaczego jedne rośliny przetrwają, a inne zanikną: ewolucyjne strategie życiowe
type: item
description: Dlaczego jedne rośliny są w stanie zachować żywotność w warunkach szybkich zmian środowiska, podczas gdy inne ograniczają swoje zasięgi lub zanikają? W artykule zagadnienie to analizowane jest poprzez połączenie danych z historii ewolucyjnej roślin lądowych, ekologii funkcjonalnej oraz współczesnych wyzwań środowiskowych. Wykazano, że od pojawienia się pierwszych roślin nasiennych ewolucja była kształtowana nie tylko przez zmiany morfologiczne, lecz także anatomiczne i fizjologiczne oraz przez formowanie się różnych strategii wykorzystania zasobów, wzrostu i długowieczności. Na podstawie ekologicznych koncepcji strategii roślinnych przeanalizowano, w jaki sposób cechy liści odzwierciedlają kompromis między szybkim pozyskiwaniem zasobów a długoterminowym utrzymaniem trwałości tkanek. Cechy te kształtują się pod wpływem kluczowych czynników środowiskowych, w tym światła, reżimu wodnego, temperatury oraz żyzności gleby, i determinują funkcjonalną pozycję gatunku w ekosystemie. Szczególną uwagę poświęcono roli plastyczności ekologicznej oraz różnorodności genetycznej jako powiązanych ze sobą mechanizmów adaptacji i przetrwania. Przyszłość zbiorowisk roślinnych będzie zależała od zdolności gatunków do modyfikowania swoich cech funkcjonalnych, utrzymywania zmienności genetycznej oraz dostosowywania się do nowych warunków w kontekście ocieplenia klimatu, urbanizacji i fragmentacji siedlisk.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: ewolucja
  topic: keywords
subject: adaptacja roślin
  topic: keywords
subject: cechy liści
  topic: keywords
subject: plastyczność ekologiczna
  topic: keywords
subject: różnorodność genetyczna
  topic: keywords
subject: zmiana klimatu
  topic: keywords
subject: ekosystemy zurbanizowane
  topic: keywords
creator: Olena Blinkova
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Owady sprzed milionów lat – relacja z Międzynarodowej Konferencji Paleoentomologicznej z okazji 40-lecia Sekcji Paleoentomologicznej PTE
type: item
description: W maju 2025 roku Polska stała się na kilka dni światowym centrum paleoentomologii. W dniach 22–25 maja, z okazji 40-lecia działalności Sekcji Paleoentomologicznej Polskiego Towarzystwa Entomologicznego (PTE), odbyła się w Krakowie Międzynarodowa Konferencja Paleoentomologiczna „Fossil Insects – Bridging Past and Present”. Wydarzenie odbyło się pod honorowym patronatem wielu osobistości, w tym: Wojewody Małopolskiego Krzysztofa Jana Klęczara, Prezydenta Miasta Krakowa – Aleksandra Miszalskiego, Dyrektora Muzeum Narodowego w Krakowie – prof. dr hab. Andrzeja Szczerskiego, Rektora Uniwersytetu Gdańskiego – prof. dr hab. Piotra Stepnowskiego, prezesa International Paleoentomological Society (IPS) prof. Diying Huang (Chiny), Stowarzyszenia Muzeów Uczelnianych – dr hab. Huberta Kowalskiego oraz Prezesa Polskiego Towarzystwa Entomologicznego – dr hab. Pawła Sienkiewicza. Projekt otrzymał dofinansowanie ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Doskonała nauka II.
subject: Drobiazgi
  topic: section
subject: paleoentomologia
  topic: keywords
subject: PTE
  topic: keywords
subject: Międzynarodowa Konferencja Paleoentomologiczna
  topic: keywords
creator: Katarzyna Kopeć
creator: Elżbieta Sontag
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Rentgenowski Wehikuł Czasu, czyli jak zajrzeć w przeszłość promieniowaniem synchrotronowym
type: item
description: Tomografia rentgenowska i neutronowa stały się jednym z najważniejszych narzędzi współczesnej paleontologii, umożliwiając nieinwazyjne obrazowanie wnętrza skamieniałości i inkluzji w trzech wymiarach. W krótkim artykule, z punktu widzenia użytkownika nie-fizyka, opisujemy trzy główne typy tomografii, ze szczególnym uwzględnieniem tomografii z wykorzystaniem promieniowania synchrotronowego. Opisujemy praktyczne aspekty przygotowania eksperymentu: dobór próbek, energii promieniowania, a także podstawowe ograniczenia metody, pokazując potencjał tomografii w rekonstrukcji struktur zarówno twardych, jak i miękkich.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Tomografia
  topic: keywords
subject: obrazowanie 3D
  topic: keywords
subject: promieniowanie rentgenowskie
  topic: keywords
subject: Solaris UJ
  topic: keywords
creator: Katarzyna M. Sowa
creator: Tomasz S. Kołodziej
creator: Ewa Krzemińska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Ewolucja muchówek na tle ewolucji owadów
type: item
description: Owady latające obecne są w skamieniałościach od karbonu (od 325 mln lat temu); wśród nich były również owady z trzema parami skrzydeł. Najstarsze muchówki pochodzą z triasu, ok. 245 mln lat temu. Ewolucja ich w świecie, opustoszałym po tzw. wielkim wymieraniu permskim, była gwałtowna i wielokierunkowa, skoro wśród tych triasowych muchówek obecnych jest już kilka linii muchówek długoczułkich (Nematocera), a także nieliczne muchówki krótkoczułkie (Brachycera). Radiacja tych ostatnich nastąpiła w okresie kredy (145-60 mln la temu) i była stymulowana pojawieniem się roślin kwiatowych. Dalej w artykule omawiamy adaptacje muchówek do różnych środowisk.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Mezozoik
  topic: keywords
subject: Nematocera
  topic: keywords
subject: Brachycera
  topic: keywords
subject: ewolucja
  topic: keywords
subject: adaptacje
  topic: keywords
creator: Wiesław Krzemiński
creator: Ewa Krzemińska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Znaczenie wzorów użyłkowania skrzydeł w zapisie kopalnym
type: item
description: Użyłkowanie skrzydeł kopalnych jest zwykle jedynym przekazem informacji o wymarłych owadach z epok od późnego paleozoiku do środkowego mezozoiku (320-120 mln lat temu). Na podstawie użyłkowania jesteśmy w stanie opisać pokrewieństwa między wymarłymi grupami, a także między nimi a ich współczesnymi następcami. Zawdzięczmy to konserwatywnej naturze użyłkowania, w którym zmiany następowały powoli i stopniowo. Wzory użyłkowania mogą dzięki temu być ułożone w sekwencje, które interpretujemy jako drogi ewolucji owadów. Dodatkowo użyłkowanie daje nam pewien wgląd w biomechanikę lotu owadów wymarłych dawno temu.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Budowa skrzydła
  topic: keywords
subject: homologia
  topic: keywords
subject: odciski skalne
  topic: keywords
subject: paleozoik
  topic: keywords
subject: mezozoik
  topic: keywords
subject: ewolucja
  topic: keywords
creator: Ewa Krzemińska
creator: Wiesław Krzemiński
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Owady krwiopijne w zapisie kopalnym
type: item
description: Zarówno współczesne, jak i kopalne owady krwiopijne niosą ze sobą ogromną wartość naukową. Komary, pchły i inne hematofagi są wektorami wielu groźnych dla człowieka chorób, co czyni je szczególnym obiektem zainteresowań naukowców. Badania nad tymi owadami przyczyniają się do rozwoju takich dziedzin jak parazytologia, epidemiologia, ekologia, biologia ewolucyjna, paleobiologia czy medycyna. Mimo to ewolucja i różnorodność tych owadów w zapisie kopalnym pozostają nadal stosunkowo słabo poznane. Okazy zachowane w bursztynach są „oknem w przeszłość”, dającym nam szczegółowy wgląd w faunę tych organizmów od mezozoiku po holocen. Dzięki skamieniałościom dowiadujemy się, że np. niektóre z muchówek w kredzie były krwiopijne, lecz później utraciły tę cechę w toku ewolucji. Możemy również obserwować zmiany w ich rozmieszczeniu geograficznym na przestrzeni epok. Badania paleoentomologiczne odsłaniają liczne, fascynujące aspekty dotyczące pasożytnictwa w czasach dinozaurów, koewolucji hematofagów i ich żywicieli oraz funkcjonowania pradawnych ekosystemów.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: hematofagia
  topic: keywords
subject: inkluzje
  topic: keywords
subject: bursztyn
  topic: keywords
subject: ewolucja
  topic: keywords
subject: paleoekologia
  topic: keywords
creator: Szymon Kaczmarek
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Kopalne wojsiłki
type: item
description: W przypadku organizmów wymarłych, tylko dzięki badaniom skamieniałości gromadzimy informacje o różnorodności, morfologii, rozmieszczeniu, a nawet o ich biologii. Dotyczy to zarówno grup, które nie przetrwały do dzisiaj, jak również tych, których przedstawiciele żyją współcześnie, ale szczyt ich różnorodność przypadł na inne epoki geologiczne. Dobrym przykładem owadów, które swoje najlepsze czasy mają już za sobą, są wojsiłki (Mecoptera). Współcześnie kojarzone są przede wszystkim z ich najliczniejszą rodziną – wojsiłkowatych (Panorpidae). Samce z tej grupy mają wydłużony odwłok zakończony bulwą genitalną przypominająca kolec jadowy skorpiona, stąd ich angielska nazwa - scorpionflies. Dzięki odciskom i inkluzjom wiemy, że wojsiłki niegdyś zajmowały różne nisze ekologiczne, współcześnie zdominowane przez inne owady, szczególnie muchówki, karaczany, skorki czy motyle.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Mecoptera
  topic: keywords
subject: mezozoik
  topic: keywords
subject: wymieranie
  topic: keywords
subject: inkluzje
  topic: keywords
creator: Agnieszka Soszyńska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Dlaczego chciałbym żyć w późnej epoce kredowej?
type: item
description: Historia mszyc opisywana jest na tle paleoentomologicznych zainteresowań autora. Ze względu na delikatną budowę ich ciała wydaje się, że nie powinny istnieć w zapisie kopalnym w postaci odcisków. Co innego inkluzje. Jednakże właśnie dzięki odciskom możemy śledzić ewolucję morfologiczną i biologiczną mszyc od triasu aż po dzień dzisiejszy. Efektem tych zmian jest niezwykle ciekawy cykl życiowy mszyc polegający na zdolności do dzieworództwa, wytwarzaniu różnych postaci, zmianie rośliny żywicielskiej w ciągu okresu wegetacyjnego i przyjaźń z mrówkami.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: mszyce
  topic: keywords
subject: ewolucja morfologiczna
  topic: keywords
subject: ewolucja biologiczna
  topic: keywords
subject: paleoentomologia
  topic: keywords
creator: Piotr Węgierek
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Rhyniella praecursor – najstarszy skoczogonek i najstarszy sześcionóg. Wczesnodewoński pionier życia na lądzie
type: item
description: Rhyniella praecursor, pochodząca z wczesnego dewonu (ok. 407 milionów lat temu), jest jednym z kluczowych elementów rekonstrukcji początków zasiedlania lądów przez stawonogi. Jako najstarszy pewny przedstawiciel skoczogonków (Collembola) dostarcza unikalnego wglądu we wczesną ewolucję sześcionogów, ekologię prymitywnych ekosystemów lądowych oraz stabilność planu budowy skoczogonków. Artykuł przedstawia aktualny stan wiedzy o Rhyniella, jej środowisku, znaczeniu filogenetycznym i paleoekologicznym. Gdyby nie ta niewielka krzemionkowa skała z Rhynie w Szkocji, nigdy nie wiedzielibyśmy, że skoczogonki, te maleńkie stawonogi żyjące dzisiaj w naszych ogrodach, lasach i piwnicach, mają tak długą historię. Ich przodek z dewonu nie tylko był jednym z pierwszych zwierząt, które opanowały ląd, ale także świadkiem rewolucji, która na zawsze zmieniła oblicze Ziemi.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Collembola
  topic: keywords
subject: dewon
  topic: keywords
subject: paleoekologia
  topic: keywords
creator: Grzegorz Paśnik
creator: Wanda Maria Weiner
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-06-28
publication date: 2026-06-28

Co wiedzieliśmy na temat snu 139, 117 i 95 lat temu
type: item
description: Dlaczego śpiemy? Co to jest sen? Jakie są jego przyczyny i jaki mechanizm? Są to pytania kłopotliwe, na które różni fizyjologowie nie daliby zapewne zgodnéj odpowiedzi, a przed kilku zaledwie laty Exner i Beaunis, pierwszy w obszernem dziele zbiorowem wydanem przez Hermanna, drugi w swym traktacie fizyjologii, oświadczyli otwarcie, że o przyczynach snu nic zgoła nie wiemy.
subject: Wszechświat sprzed wieku
  topic: section
subject: sen
  topic: keywords
subject: mechanizmy snu
  topic: keywords
creator: Maria Śmiałowska
creator: Krystyna Ossowska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Pustułka zwyczajna – miejski sokół
type: item
description: Pustułka zwyczajna (Falco tinnunculus) jest ptakiem drapieżnym z rodziny sokołowatych. Nazwa łacińska Falco oznacza sokoła, a tinnunculus znaczy dźwięczący, brzmiący. W Europie najwięcej pustułek zasiedla Europę Zachodnią. Obserwuje się stopniowe zasiedlanie miast wschodniej Europy. Pustułka jest ptakiem częściowo osiadłym, gniazdującym w Polsce. Część osobników na zachodzie kraju pozostaje w swoim rejonie przez cały rok. Część pustułek zimuje w Europie Południowej i w Afryce. Do nas przylatują od początku marca do połowy kwietnia. Najwcześniej odlatują od sierpnia, najpóźniej w listopadzie.
subject: Drobiazgi
  topic: section
subject: pustułka
  topic: keywords
subject: życie
  topic: keywords
subject: ochrona czynna
  topic: keywords
creator: Maria Olszowska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

In vitro – jak nauka pomaga spełniać marzenia o rodzicielstwie
type: item
description: Niepłodność dotyczy w Polsce około 1,5 mln par. Jedną z metod umożliwiających posiadanie dziecka jest zapłodnienie pozaustrojowe (IVF), które od 1978 r. zmieniło medycynę rozrodu. Pierwsze dziecko poczęte tą metodą – Louise Brown – urodziło się w Wielkiej Brytanii dzięki pracy Roberta Edwardsa i Patricka Steptoe. W Polsce pionierem był prof. Marian Szamatowicz (pierwsze dziecko urodzone w roku 1987). Procedura IVF obejmuje: diagnostykę pary, stymulację hormonalną kobiety, pobranie komórek jajowych i zapłodnienie w laboratorium (IVF lub ICSI), inkubację zarodków i transfer do macicy. Metoda nie zawsze jest skuteczna – przyczyny mogą leżeć po stronie zarodka, macicy lub niedopasowania genetycznego. IVF wspiera także pacjentów onkologicznych poprzez zabezpieczenie gamet przed terapią. Badania potwierdzają, że dzieci poczęte in vitro rozwijają się tak samo, jak te poczęte naturalnie. IVF pozostaje kluczową szansą dla wielu par, mimo kosztów i konieczności powtarzania procedury.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: niepłodność
  topic: keywords
subject: zapłodnienie
  topic: keywords
subject: IVF
  topic: keywords
subject: historia
  topic: keywords
subject: procedura
  topic: keywords
creator: Barbara Płytycz
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Środowiskowe uwarunkowania chemicznej ewolucji życia w Erze Prebiotycznej
type: item
description: Powstanie życia komórkowego poprzedziły etapy ewolucji chemicznej, w tym powstanie rybozymów na bazie kwasu rybonukleinowego RNA. Ukształtowanie się tych i innych kluczowych molekuł, które tworzą "cegiełki życia", nie było procesem ściśle losowym. Ich powstanie było wynikiem interakcji między zjawiskami fizykochemicznymi a relatywnie wąskim zakresem warunków środowiska prebiotycznego, które można określić jako warunki brzegowe. Te ograniczenia zredukowały praktycznie nieskończoną liczbę kombinacji molekularnych (rzędu 10260) do znikomej ich części — o około 180 rzędów wielkości mniejszej niż wynikałoby to z czysto kombinatorycznych obliczeń — tworząc struktury funkcjonalne. Drugim kluczowym czynnikiem była samoorganizacja molekularna. Zjawiska takie jak molekularne zagęszczenie (molecular crowding) oraz zasady chemii supramolekularnej, w warunkach kompartmentalizacji i wzajemnego dostosowywania się, doprowadziły do powstania złożonych, dynamicznych struktur o charakterze protokomórek. Następnie struktury te utworzyły populacje w postaci złożonej progenoty. Omawiane zjawiska zilustrowano odpowiednimi przykładami.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: chemia systemowa
  topic: keywords
subject: ewolucja prebiotyczna
  topic: keywords
subject: kombinatoryczny zasób wszechświata
  topic: keywords
subject: molekularna samoorganizacja
  topic: keywords
subject: ograniczenia środowiskowe
  topic: keywords
creator: Józef Mitka
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Nowotwory mózgu – obrazowanie i leczenie
type: item
description: Wielkim osiągnięciem i dobrodziejstwem współczesnej diagnostyki medycznej są metody obrazowania wnętrza ludzkiego ciała bez konieczności interwencji chirurgicznej. Tomografia komputerowa oraz rezonans magnetyczny umożliwiają diagnozowanie anatomiczne wnętrza człowieka. Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) umożliwia natomiast wykonywanie obrazów pokazujących, jak funkcjonują komórki w organizmie człowieka. Diagnostyka PET polega na podaniu pacjentowi radiofarmaceutyku, w którym jeden z atomów jest promieniotwórczy i emituje pozytony. Pozyton jest cząstką antymaterii. Ma takie same właściwości jak elektron, z tą różnicą, że jego ładunek elektryczny jest dodatni, podczas gdy elektron ma ładunek ujemny. Pozyton i elektron mogą utworzyć egzotyczny atom zwany pozytonium. We wrześniu 2024 roku opublikowano pierwsze na świecie obrazy czasu życia atomów pozytonium w mózgu człowieka. Obrazy te wykonano na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym przez zespół badawczy J-PET (Jagiellonian Positron Emission Tomograph) przy użyciu nowej metody obrazowania wynalezionej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Badania przeprowadzono stosując podejście teranostyczne (jednoczesnej terapii i diagnostyki), polegające na diagnozowaniu pacjenta z nowotworem mózgu (glejakiem) za pomocą radiofarmaceutyków znakowanych radionuklidami emitującymi pozytony oraz jednoczesnym leczeniu farmaceutykiem znakowanym radionuklidami emitującymi promieniowanie alfa. W artykule omówiono metody diagnozowania i leczenia nowotworów mózgu przy użyciu radiofarmaceutyków emitujących promieniowanie jądrowe oraz wyjaśniono, w jaki sposób wykonano pierwsze na świecie obrazy czasu życia atomów pozytonium w mózgu człowieka.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: pozytonowa tomografia emisyjna (PET)
  topic: keywords
subject: obrazowanie pozytonium
  topic: keywords
subject: Jagielloński tomograf PET (J-PET)
  topic: keywords
subject: teranostyka
  topic: keywords
creator: Paweł Moskal
creator: Ewa Stępień
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Po co neurony zmieniają swój kształt?
type: item
description: Złożony kształt (morfologia) komórek nerwowych (neuronów) jest ich najbardziej charakterystyczną cechą i odróżnia je od innych komórek naszego ciała. Różnorodność morfologii neuronów odzwierciedla ich przystosowanie do pełnienia określonych funkcji w układzie nerwowym zwierząt. W budowie komórek nerwowych wyróżnia się trzy podstawowe elementy: ciało komórki, dendryty oraz akson. Dendryty odpowiadają za odbiór informacji, natomiast akson za przekazywanie sygnałów do kolejnych neuronów. Miejscami kontaktu między aksonami i dendrytami są synapsy, w których informacja ulega przekształceniu z elektrycznej na chemiczną. Część neuronów wytwarza wyspecjalizowane wypustki dendrytyczne, tzw. kolce dendrytyczne, które ułatwiają tworzenie tych połączeń. Morfologia neuronów kształtuje się w okresie rozwoju, kiedy aksony i dendryty są intensywnie tworzone i eliminowane w celu utworzenia właściwej sieci połączeń. Przez długi czas uważano, że osiągnięty kształt neuronów pozostaje niezmienny w życiu dorosłym. Obecnie wiadomo jednak, że także u dorosłych ssaków kolce dendrytyczne są stale przebudowywane. W pewnym stopniu zmieniać się może również kształt dendrytów. Mechanizmy regulujące te procesy, szczególnie na poziomie całych dendrytów, pozostają jednak słabo poznane. W niniejszym artykule omówiono obecny stan wiedzy na temat zmian kształtu neuronów w ciągu całego ich życia oraz ich znaczenia dla funkcjonowania układu nerwowego.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: komórki nerwowe
  topic: keywords
subject: drzewka dendrytyczne
  topic: keywords
subject: kolce dendrytyczne
  topic: keywords
subject: neurorozwój
  topic: keywords
subject: plastyczność
  topic: keywords
subject: choroby układu nerwowego
  topic: keywords
creator: Jacek Jaworski
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Chronotyp, sen i mózg: Zmiany strukturalne i funkcjonalne w badaniach neuroobrazowych
type: item
description: Chronotyp wpływa na to, w jakim rytmie działamy i kiedy nasza wydajność poznawcza osiąga szczyt. Powiązane jest to ściśle z wydajnością neuronalną, która zmienia się znacząco w ciągu dnia. Obrazowanie mózgu wykazuje, że wczesne i późne chronotypy różnią się pod względem łączności sieci uwagi oraz sieci stanu spoczynkowego. Wykazują one również różnice strukturalne w obszarach kontrolujących funkcje poznawcze, emocje i przetwarzanie sensoryczne – w tym w móżdżku, przednim zakręcie obręczy oraz hipokampie. Niedobór snu wywiera drastyczny wpływ na pracę mózgu, co bezpośrednio przekłada się na nasze codzienne funkcjonowanie i samopoczucie. Nawet jednorazowa, ostra deprywacja snu (nieprzespana noc) zakłóca działanie rozległych sieci neuronalnych, upośledzając uwagę oraz funkcje wykonawcze, czyli procesy wyższego rzędu, takie jak planowanie, hamowanie reakcji i elastyczność poznawcza, umożliwiające realizację celowych działań. Z kolei przewlekłe niedosypianie prowadzi do narastających deficytów poznawczych, z których często nie zdajemy sobie sprawy. Badania neuroobrazowe ujawniają zmiany w strukturze istoty szarej – m.in. we wzgórzu, korze przedczołowej i hipokampie – a także zahamowanie procesów neurogenezy. Na poziomie molekularnym zbyt krótki sen upośledza mechanizmy oczyszczania mózgu z toksycznych produktów przemiany materii. Sprzyja to gromadzeniu się szkodliwych białek, które odgrywają kluczową rolę w rozwoju chorób neurozwyrodnieniowych, takich jak choroba Alzheimera czy Parkinsona. Wszystkie te odkrycia dowodzą, że dostosowanie stylu życia do chronotypu oraz odpowiednia ilość snu nie są luksusem, lecz biologiczną koniecznością dla zachowania optymalnej struktury mózgu, jego funkcji i długoterminowego zdrowia. Zrozumienie tych zależności otwiera nowe drogi dla spersonalizowanego podejścia do edukacji, planowania pracy oraz zapobiegania pogorszeniu funkcji poznawczych.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: chronotyp
  topic: keywords
subject: deprywacja snu
  topic: keywords
subject: neuroobrazowanie
  topic: keywords
subject: rytmika okołodobowa
  topic: keywords
subject: mózg
  topic: keywords
creator: Aleksandra Domagalik-Pittner
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Sen – niedoceniany sprzymierzeniec w zachowaniu zdrowia i młodości
type: item
description: Sen jest okresem obniżonej aktywności motorycznej, w trakcie której występuje zmniejszona wrażliwość na bodźce sensoryczne. W tym czasie kora mózgowa jest mniej aktywna, zwalnia akcja serca, rytm oddychania i inne procesy fizjologiczne, dochodzi także do czasowej utraty świadomości. Śpiący organizm jest zupełnie bezbronny, narażony na ataki drapieżników, a jednak sen zaobserwowano u większości gatunków zwierząt, co sugeruje, że jest on ewolucyjnie korzystny. Badania wykazały, że jest to czas, kiedy dochodzi do intensywnej regeneracji tkanek, uporządkowania nabytych informacji i przywrócenia prawidłowego funkcjonowania komórek. Z kolei niedobór snu powoduje wiele negatywnych skutków, począwszy od obniżonej koncentracji, po halucynacje a nawet śmierć. Jakość snu zależy od wielu czynników, w tym takich, które możemy kontrolować, dlatego warto poznać tajniki snu i w prosty sposób poprawić funkcjonowanie swojego organizmu.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: zegar okołodobowy
  topic: keywords
subject: światło
  topic: keywords
subject: proces homeostatyczny
  topic: keywords
creator: Milena Damulewicz
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

OD ENDORFIN PO FENTANYL, CZYLI MOLEKULARNE MECHANIZMY AKTYWACJI RECEPTORÓW OPIOIDOWYCH
type: item
description: Receptory sprzężone z białkiem G (GPCR) stanowią uniwersalny i niezwykle precyzyjny mechanizm komunikacji wewnątrz organizmu. Skupiając się w szczególności na receptorach opioidowych (MOR) wyjaśniamy, jak wiązanie różnorodnych ligandów – od naturalnych, endogennych endorfin po substancje egzogenne, takie jak morfina czy fentanyl – powoduje zmianę konformacji przestrzennej receptora. To z kolei umożliwia przekazanie sygnału do wnętrza komórki za pośrednictwem białek G i wywołanie odpowiedniej reakcji fizjologicznej, np. tłumienia bólu. Różnice w budowie chemicznej poszczególnych cząsteczek bezpośrednio wpływają na ich powinowactwo do miejsca wiążącego, siłę działania, a także zdolność przenikania przez barierę krew-mózg, co determinuje ich odmienny potencjał terapeutyczny oraz uzależniający. Pozwala to zrozumieć, jak uniwersalny mechanizm białek GPCR potrafi precyzyjnie zarządzać złożoną komunikacją wewnątrz organizmu.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: receptory GPCR
  topic: keywords
subject: receptory opioidowe
  topic: keywords
subject: endorfiny
  topic: keywords
subject: morfina
  topic: keywords
subject: fentanyl
  topic: keywords
creator: Maciej Maj
creator: Krzysztof Jóźwiak
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Okołodobowa plastyczność mózgu
type: item
description: Rytmy dobowe w procesach komórkowych, fizjologicznych oraz w zachowaniu zwierząt i człowieka są wynikiem działania wewnętrznego (endogennego) zegara biologicznego zwanego okołodobowym zegarem biologicznym. Zegar ten, złożony z neuronów zegarowych, generuje okołodobowe oscylacje, które synchronizują się do dobowych oscylacji pod wpływem cyklicznych zmian światła i ciemności na Ziemi. Najłatwiej dostrzegalnym rytmem jest dobowy rytm snu i czuwania, który wyznacza porę aktywności i spoczynku u wszystkich gatunków zwierząt i u człowieka. Jednak nie tylko zachowanie zmienia się w ciągu doby, ale również aktywność naszego mózgu. Badania u zwierząt, u muszki Drosophila melanogaster i myszy wykazały, że dobowo zmienia się też liczba połączeń (synaps) pomiędzy neuronami (komórkami nerwowymi) oraz morfologia neuronów i komórek glejowych, które współpracują z neuronami. Dowodzi to dobowej reorganizacji mózgu sterowanej przez endogenny, okołodobowy zegar biologiczny, a zjawisko to zwane jest dobową plastycznością neuronalną. Zaburzenia dobowej plastyczności neuronalnej w wyniku działania światła w nocy, podróży transkontynentalnych czy pracy zmianowej wpływają na funkcjonowanie mózgu i mogą być przyczyną poważnych chorób, m.in. depresji, otyłości, cukrzycy i chorób nowotworowych.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: rytmy dobowe
  topic: keywords
subject: rytmy okołodobowe
  topic: keywords
subject: Drosophila melanogaster
  topic: keywords
subject: molekularny mechanizm zegara
  topic: keywords
subject: plastyczność synaptyczna
  topic: keywords
subject: plastyczność neuronów i komórek glejowych
  topic: keywords
creator: Elżbieta Pyza
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-04-28
publication date: 2026-04-28

Podróż sentymentalna z komnatą bursztynową w tle...
type: item
description: Jak co roku, w czerwcu, odwiedzili nas przyjaciele z dawnych studenckich lat. Nie obyło się bez wspomnień i spontanicznej decyzji – jedziemy do Mamerek zobaczyć replikę bursztynowej komnaty i jezioro Przystań. Zaplanowaliśmy samochodową podróż z Mrągowa do Mamerek przez Kętrzyn.
subject: Wspomnienia z podróży
  topic: section
subject: Mazury
  topic: keywords
subject: Mamerki
  topic: keywords
subject: replika bursztynowej komnaty
  topic: keywords
subject: jezioro Przystań
  topic: keywords
creator: Maria Olszowska
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

MAGIA STARYCH LISTÓW. JÓZEF ERYK NATANSON - jeden z inicjatorów założenia w 1882 r. czasopisma „WSZECHŚWIAT"
type: item
description: Listy Stryja Józefa pisane do mojej babci w latach 1911-1928, przypadkowo odnalezione i obecnie znajdujące się w rodzinnym archiwum, przyciągały mnie jak magnes. Początkowo nie wiedziałam, kto jest ich autorem, ale powoli go odkrywałam. Nie miały kopert, tylko podpisy, np. Stryj Józef, Stary Józef i inne… Cenne były daty i określenie pokrewieństwa słowem „stryj”. Wskazały drogę do rodziny Natansonów.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Józef Natanson
  topic: keywords
subject: założyciele pisma Wszechświat
  topic: keywords
subject: 150-lecie PTPK im. Kopernika
  topic: keywords
creator: Anna Julia Paluch
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

Sen jako lekarstwo? Zegar biologiczny w walce z neurodegeneracją
type: item
description: Higiena snu to temat zyskujący coraz większą popularność nie tylko wśród naukowców. Zaburzenia w funkcjonowaniu zegara biologicznego, naszego wewnętrznego mechanizmu czuwającego nad rytmem dobowym zmian fizjologicznych, są coraz częściej rozpatrywane w kontekście chorób neurodegeneracyjnych. Choroby te charakteryzują się postępującą utratą grup neuronów w mózgowiu. Obecnie nie dysponujemy skutecznymi metodami diagnozy i terapii tych schorzeń. Badania wskazują jednak na silny związek między procesami neurodegeneracyjnymi a rytmiką okołodobową, co daje podstawy do poszukiwania nowych strategii terapeutycznych. W opóźnieniu rozwoju pląsawicy Huntingtona kluczową rolę może odgrywać chociażby środowiskowe przywrócenie prawidłowej rytmiki okołodobowej. Również w przebiegu choroby Parkinsona sen wydaje się odgrywać znaczącą rolę. Dopamina, będąca jednym z najważniejszych neuromodulatorów zegara biologicznego, jest najbardziej deficytowym neuroprzekaźnikiem w rozwoju tej choroby. Natomiast badania przeprowadzone wśród osób cierpiących na chorobę Alzheimera wykazały podwyższone ryzyko rozwinięcia się demencji powiązanej z powstawaniem złogów amyloidu β w okresie od roku do 9 lat po zaraportowaniu problemów ze snem. Dodatkowym czynnikiem, szczególnie ważnym w dobie powszechnego użycia urządzeń elektronicznych, jest wieczorna ekspozycja na światło niebieskie, która ma bardzo negatywny wpływ na jakość snu. Badania na Drosophila melanogaster wykazały, że już jednorazowa ekspozycja na światło niebieskie o wysokim natężeniu wystarcza do tego, aby zaszły zmiany na poziomie komórkowym w strukturach oka.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: sen
  topic: keywords
subject: choroby neurodegeneracyjne
  topic: keywords
subject: zegar okołodobowy
  topic: keywords
subject: choroba Parkinsona
  topic: keywords
subject: choroba Alzheimera
  topic: keywords
subject: choroba Huntingtona
  topic: keywords
creator: Kamila Zientara
creator: Magdalena Siwarga
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

Sposób wyrażenia szacunku dla wybitnych uczonych – nazwiska jako nazwy jednostek używanych przy pomiarach
type: item
description: W artkule przypomniano sylwetki 18 uczonych, których nazwiska zostały utrwalone w ten sposób, że od tych nazwisk utworzono nazwy jednostek używanych przy pomiarach. Przytoczono nazwy jednostek, opisano, co jest mierzone w tych właśnie jednostkach, a także odrobinę przybliżono sylwetki naukowe „dawców” opisywanych nazw.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: jednostki miary
  topic: keywords
subject: nazwiska wybitnych uczonych
  topic: keywords
creator: Ryszard Tadeusiewicz
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

Receptor efrynowy EphB2 – intrygujący element szlaku procesów lękowych i pamięciowych
type: item
description: Receptor efrynowy EphB2 jest stosunkowo (na razie) mało znanym elementem mechanizmów, związanych z procesami generowania pamięci i lęku, w których istotną rolę odgrywa układ glutaminianergiczny. Rozszczepienie kompleksu EphB2-NMDA w strukturach limbicznych prowadzi do wzmożonego napływu jonów wapnia (Ca2+) i w konsekwencji do aktywacji „genu lęku” – fkbp5 oraz czynników związanych z utrwalaniem śladów pamięciowych (c-fos, CREB). Dokładna rola EphB2 w funkcji ciał migdałowatych, kory przedczołowej i hipokampów jest wciąż badana. Uzyskane wyniki wskazują jednak, iż receptor EphB2 może mieć szczególne znaczenie dla indukcji zmian w ośrodkowym układzie nerwowym w warunkach stresu.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: efryny
  topic: keywords
subject: EphB2
  topic: keywords
subject: pamięć i lęk
  topic: keywords
creator: Miłosz Jan Gołyszny
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

Dlaczego pasożytnicze nicienie (Nematoda) mogą przetrwać w ciele kręgowca?
type: item
description: Nicienie (typ: Nematoda) należą do głównych sprawców zakażeń pasożytniczych. W ich cyklu życiowym występują cztery stadia larwalne (L1, L2, L3 i L4). Może występować tylko jeden żywiciel (kręgowiec) lub dwóch żywicieli – pośredni (stawonóg) i ostateczny (kręgowiec). Do zakażenia może dojść drogą pokarmową (włosień kręty Trichinella spiralis), przez skórę (tęgoryjec dwunastnicy Ancylostoma duodenale) lub przez ukąszenie owada (filaria Bancrofta Wuchereria bancrofti). Budowa ciała oraz wytrzymałość na niekorzystne warunki środowiska znacznie utrudniają eliminację pasożytów z ciała kręgowca i umożliwiają przetrwanie w różnych narządach (jelita, mięśnie, skóra, płuca). Larwy włośnia krętego mają w przełyku stichosom - narząd, który umożliwia wniknięcie i ulokowanie się w mięśniach. Tęgoryjec dwunastnicy ma trójzębne płytki oskórkowe w otworze gębowym, przytwierdzające go do błony śluzowej jelita. Zarodki filarii Bancrofta (mikrofilarie) z przodu ciała mają haczyk przymocowujący je do ściany naczyń limfatycznych. Pasożyty wydzielają enzymy umożliwiające przystosowanie się do kwaśnego środowiska żołądka kręgowca (larwy włośnia krętego), ułatwiające penetrację jego skóry, trawienie błony śluzowej, kosmków jelitowych i krwi (tęgoryjec dwunastnicy). Stosują też różne sposoby unikania układu odpornościowego kręgowców: maskują lub zmieniają swoje antygeny powierzchniowe (larwy włośnia krętego), tłumią reakcje zapalne (włosień kręty, tęgoryjec dwunastnicy) lub wywołują przewlekłe zapalenie i uszkodzenie tkanek (filaria Bancrofta). Wydzielane są cząsteczki immunosupresyjne modulujące aktywność makrofagów, limfocytów i eozynofili. Dzięki tym przystosowaniom nicienie mogą przetrwać w ciele kręgowca przez długi czas.
subject: Artykuły
  topic: section
subject: Ancylostoma duodenale
  topic: keywords
subject: cykl życiowy
  topic: keywords
subject: modulowanie układu odpornościowego
  topic: keywords
subject: Trichinella spiralis
  topic: keywords
subject: Wuchereria bancrofti
  topic: keywords
creator: Urszula Ciaranek
creator: Monika Żelazowska
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23

Peter Wohlleben. Sekretne życie drzew.
type: item
description: Autor jest niemieckim leśnikiem z ponad dwudziestoletnim stażem oraz znanym pisarzem popularnonaukowym i aktywnym działaczem na rzecz ochrony przyrody. Jego książka „Sekretne życie drzew” jest ciekawym i barwnym opisem skomplikowanych zależności w całej leśnej biocenozie, przedstawionym w 36 rozdziałach.
subject: Recenzje
  topic: section
subject: drzewa
  topic: keywords
subject: system komunikacji drzew
  topic: keywords
creator: Maria Śmiałowska
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-07-01
publication date: 2025-07-01

Memoriam honora - Profesor Dr hab. Wincenty Kilarski
type: item
description: Profesor Wincenty Kilarski zmarł 21 lutego bieżącego roku w Krakowie, w wieku 94 lat. Był cenionym w Polsce i za granicą specjalistą w zakresie badań prowadzonych z użyciem elektronowej mikroskopii transmisyjnej. W Polsce należał do grona pionierów używających mikroskopów elektronowych i technik mikroskopii elektronowej w badaniach komórek i tkanek zwierząt. Z użyciem tych technik dokonał wielu ważnych odkryć, zwłaszcza dotyczących ultrastruktury komórek mięśniowych i płytek żółtka w jajach różnych gatunków ryb.
subject: Nekrologi
  topic: section
subject: Wincenty Kilarski
  topic: keywords
subject: szkoła mikroskopii elektronowej
  topic: keywords
creator: Elżbieta Pyza
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-07-01
publication date: 2025-07-01

Wśród weulkanów i wodospadów Islandii
type: item
description: Podróż po Islandii jest niczym geologiczna podróż w czasie, która umożliwia obserwację procesów kształtujących naszą planetę od miliardów lat. Wyspa ta położona jest na Grzbiecie Śródatlantyckim, stanowiącym granicę pomiędzy płytą tektoniczną euroazjatycką na wschodzie i północnoamerykańską na zachodzie. Równocześnie jest jedynym miejscem na Ziemi, gdzie grzbiet oceaniczny wynurza się nad powierzchnię wody i ukazuje dno oceaniczne na suchym lądzie.
subject: Wspomnienia z podróży
  topic: section
subject: geologia
  topic: keywords
subject: różnorodność gatunkowa
  topic: keywords
subject: ptaki
  topic: keywords
subject: ssaki
  topic: keywords
subject: Islandia
  topic: keywords
creator: Gabriela Różańska
creator: Konrad Krasoń
creator: Małgorzata Nalezińska
creator: Józef J. Różański
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-07-01
publication date: 2025-07-01

Organizmy z lodówki – wizyta w MicroBioTests w Belgii
type: item
description: Obecne tempo życia wiąże się z coraz poważniejszymi zagrożeniami dla ekosystemów i często prowadzi do ich degradacji, dlatego wpływ zanieczyszczeń na środowisko wymaga stałego monitoringu. Ekotoksykologia, jako dziedzina nauki zajmująca się badaniem wpływu substancji chemicznych na organizmy żywe oraz na całe ekosystemy, odgrywa kluczową rolę w biomonitoringu środowiska. Wybrane organizmy testowe umożliwiają ocenę toksyczności substancji takich jak np. pestycydy, metale ciężkie, czy inne zanieczyszczenia pochodzenia antropogenicznego. Prowadzenie testów ekotoksykologicznych zgodnych z międzynarodowymi normami wymaga jednak utrzymywania hodowli ściśle określonych szczepów organizmów testowych, co często bywa kłopotliwe dla badaczy. Naprzeciw takim potrzebom wychodzi, mająca swoją siedzibę w Belgii (Ghent) firma MicroBioTests, zajmująca się produkcją oraz dystrybucją testów ekotoksykologicznych wykorzystujących wybrane grupy organizmów testowych.
subject: Wspomnienia z podróży
  topic: section
subject: ekotoksykologia
  topic: keywords
subject: fabryka biologiczna
  topic: keywords
subject: organizmy testowe
  topic: keywords
subject: ochrona środowiska
  topic: keywords
creator: Agnieszka Podolak
creator: Zuzanna Sylwestrzak
rights: Prawa autorskie (c) 2025
date: 2025-07-01
publication date: 2025-07-01